Op VKB-Congres van 19 april 2008 te Ede (Begraafplaatsen)
Geschreven door Vkb Datum: 15-2-2008
Het begraven van onze overledenen
was vele eeuwen lang een zorg van
de lokale kerkgenootschappen. Het
kerkhof lag rondom het kerkgebouw
en toen dat niet meer mogelijk was,
werd elders in de gemeente een
begraafplaats aangelegd. Pas in de
loop van de 19e eeuw nam de
burgerlijke overheid begraaftaken
op zich. Tot die tijd was de kerkelijke
begraafplaats vrijwel de enige
voorziening voor de ter aarde
bestelling van overledenen.
Kerkelijke begraafplaatsen nog steeds maatschappelijk noodzakelijk (Workshop 5)
Het begraven van onze overledenen
was vele eeuwen lang een zorg van
de lokale kerkgenootschappen. Het
kerkhof lag rondom het kerkgebouw
en toen dat niet meer mogelijk was,
werd elders in de gemeente een
begraafplaats aangelegd. Pas in de
loop van de 19e eeuw nam de
burgerlijke overheid begraaftaken
op zich. Tot die tijd was de kerkelijke
begraafplaats vrijwel de enige
voorziening voor de ter aarde
bestelling van overledenen.
Veel plattelandsgemeenten hebben pas enkele decennia geleden algemene begraafplaatsen aangelegd. En nog steeds is er een aantal gemeenten waar alleen kerkelijke begraafplaatsen bestaan. Veel kerkelijke begraafplaatsen bieden inmiddels ook niet-leden de gelegenheid tot begraven. De kerkvoogdijen bleven echter zorg dragen voor de exploitatie en het beheer ervan. Anno 2008 zijn er nog zo’n 440 gemeenten van de Protestantse Kerk in Nederland die een of meer kerkelijke begraafplaatsen in exploitatie hebben. Maar het beheer wordt nu gevoerd door de colleges van kerkrentmeesters.
De begraafplaatsen die niet door de overheid worden beheerd, worden bijzondere begraafplaatsen genoemd. Alle kerkelijke gemeenten die een begraafplaats exploiteren, worden tot de categorie van bijzondere begraafplaatsen gerekend. Artikel 38 van de Wet op de lijkbezorging (Wlb) waarborgt het oude recht van kerkgenootschappen om eigen begraafplaatsen te hebben. Wat opvalt, is dat de Wlb weinig of geen regels voor het beheer van bijzondere begraafplaatsen stelt. Dit weerspiegelt het vertrouwen van de overheid én de samenleving in de praktijk van het beheer van de bijzondere begraafplaatsen.
Veel plattelandsgemeenten hebben pas enkele decennia geleden algemene begraafplaatsen aangelegd. En nog steeds is er een aantal gemeenten waar alleen kerkelijke begraafplaatsen bestaan. Veel kerkelijke begraafplaatsen bieden inmiddels ook niet-leden de gelegenheid tot begraven. De kerkvoogdijen bleven echter zorg dragen voor de exploitatie en het beheer ervan. Anno 2008 zijn er nog zo’n 440 gemeenten van de Protestantse Kerk in Nederland die een of meer kerkelijke begraafplaatsen in exploitatie hebben. Maar het beheer wordt nu gevoerd door de colleges van kerkrentmeesters.
De begraafplaatsen die niet door de overheid worden beheerd, worden bijzondere begraafplaatsen genoemd. Alle kerkelijke gemeenten die een begraafplaats exploiteren, worden tot de categorie van bijzondere begraafplaatsen gerekend. Artikel 38 van de Wet op de lijkbezorging (Wlb) waarborgt het oude recht van kerkgenootschappen om eigen begraafplaatsen te hebben. Wat opvalt, is dat de Wlb weinig of geen regels voor het beheer van bijzondere begraafplaatsen stelt. Dit weerspiegelt het vertrouwen van de overheid én de samenleving in de praktijk van het beheer van de bijzondere begraafplaatsen.
Beheersproblematiek
Het beheer van een begraafplaats is
er in de loop der jaren niet eenvoudiger
op geworden. De eisen die de
maatschappij stelt ten aanzien van
kwaliteit, milieu, veiligheid en
continuïteit van de begraafplaats
zijn niet gering. Dat de Wlb nauwelijks
voorschriften geeft waaraan het
begraven dient te voldoen, komt
omdat de wetgever er van uit gaat
dat de houder van een begraafplaats
zelf regels vaststelt. Een plaatselijk
beheersreglement, dat de basis
vormt voor een goed beheer, is dan
ook onmisbaar. Bestuurders maar
vooral ook nabestaanden weten
daarmee wat van hen verwacht
wordt en waaraan ze gehouden zijn.
Omdat kerkelijke gemeenten in ledental afnemen, kan de kwaliteit van de bestuurskracht in het geding komen. Ook in gemeenten met kerkelijke begraafplaatsen. Dan rijst soms de vraag om naar een andere vorm van beheer uit te zien. Bijvoorbeeld samenwerken met de burgerlijke gemeente, die wel of geen algemene begraafplaats beheert, of met andere omliggende kerkelijke gemeenten, of het beheer overdragen aan een plaatselijk of regionaal op te richten stichting. De inzet is de continuïteit en het behoud van de kwaliteit van de begraafplaats.
Omdat kerkelijke gemeenten in ledental afnemen, kan de kwaliteit van de bestuurskracht in het geding komen. Ook in gemeenten met kerkelijke begraafplaatsen. Dan rijst soms de vraag om naar een andere vorm van beheer uit te zien. Bijvoorbeeld samenwerken met de burgerlijke gemeente, die wel of geen algemene begraafplaats beheert, of met andere omliggende kerkelijke gemeenten, of het beheer overdragen aan een plaatselijk of regionaal op te richten stichting. De inzet is de continuïteit en het behoud van de kwaliteit van de begraafplaats.
Uitbreiding
Maar niet alles is moeilijk en minder.
Er zijn ook andere bewegingen. In
verschillende gemeenten die hun
begraafplaats vele tientallen jaren
geleden hadden gesloten, bestaat
de wens deze weer open te verklaren.
Hiervoor zijn op plaatselijk vlak
initiatieven genomen. Verder is er in
enkele gemeenten de behoefte om
de bestaande begraafplaats uit te breiden. In bepaalde kerkelijke
gemeenten wenst men niet aan
ruimen te denken, er zijn mogelijkheden
om de begraafplaats uit te
breiden, waarvoor beleid wordt
gemaakt.
In dergelijke situaties heeft men te maken met de burgerlijke gemeente, die het bestemmingsplan moet aanpassen en die soms maatregelen voorschrijft die nodig zijn om de grond geschikt te maken om als begraafplaats te dienen. Van de burgerlijke gemeente mag verwacht worden dat zij de nodige faciliteiten biedt, die overigens bij wet geregeld zijn, om het de kerkelijke gemeente mogelijk te maken de begraafplaats te exploiteren.
Ongeveer de helft van het totale aantal begraafplaatsen in Nederland zijn kerkelijke begraafplaatsen. Alleen al uit het aantal blijkt, dat zij nog steeds een maatschappelijk noodzakelijke voorziening vormen.
In dergelijke situaties heeft men te maken met de burgerlijke gemeente, die het bestemmingsplan moet aanpassen en die soms maatregelen voorschrijft die nodig zijn om de grond geschikt te maken om als begraafplaats te dienen. Van de burgerlijke gemeente mag verwacht worden dat zij de nodige faciliteiten biedt, die overigens bij wet geregeld zijn, om het de kerkelijke gemeente mogelijk te maken de begraafplaats te exploiteren.
Ongeveer de helft van het totale aantal begraafplaatsen in Nederland zijn kerkelijke begraafplaatsen. Alleen al uit het aantal blijkt, dat zij nog steeds een maatschappelijk noodzakelijke voorziening vormen.
Eeuwigdurende rechten
In vroeger tijden bestond meer dan
thans de wens om tot de jongste dag
begraven te kunnen worden. Dat is
dan ook de reden waarom destijds
graven voor onbepaalde tijd werden
uitgegeven. Verschillende colleges
van kerkrentmeesters worden nu
nog geconfronteerd met de gevolgen
van deze ‘eeuwigdurende’
rechten. Men heeft plannen om te
ruimen, maar men beschikt niet
meer over de adresgegevens van
rechthebbenden. Er is vaak geen oud
beheersreglement meer waarin
destijds de rechten en plichten zijn
vastgelegd. De veel voorkomende
vraag die dan gesteld wordt, is hoe
je als college van kerkrentmeesters
met deze zaken moet omgaan, om
te voorkomen dat het van onzorgvuldig
handelen wordt beschuldigd.
In de workshop zal hierop dieper
worden ingegaan.
Nieuwe regelgeving
Sinds september 2006 ligt er een
voorstel tot wijziging van de Wet op
de lijkbezorging bij de Tweede
Kamer. Het voorstel bevat ook een
aantal wijzigingen dat betrekking
heeft op begraafplaatsen. Het zijn
geen ingrijpende wijzigingen.
Een van de voorstellen is om het
bestaan van algemene graven in de
wet te noemen. Een ander voorstel
is om de termijn waarbinnen
begraven of gecremeerd moet
worden, een dag op te rekken als de
5e dag na die van het overlijden in
het weekeinde of op een algemeen
erkende feestdag valt. Voorgesteld
wordt ook om de adviestaken van
de VROM-Inspectie, de vroegere
Inspectie voor de hygiëne van het
milieu, te schrappen. In de praktijk
gaf deze inspectie toch al geen
adviezen voor concrete situaties.
Een ander voorstel is om de termijn waarmee een bestaand graf verlengd mag worden, te verdubbelen van 10 naar 20 jaar. Maar een begraafplaats houdt de vrijheid om ook andere, kortere termijnen, aan te bieden. Dat laatste kan zinvol zijn, als sprake is van ruimtegebrek. Naar verluidt wordt op dit moment ook gedacht aan een aanvullend voorstel om de eigendomssituatie van grafmonumenten te wijzigen. En wel zo, dat rechthebbenden op graven ook juridisch eigenaar van het grafmonument zijn. Oppervlakkig beschouwd lijkt dit logisch, maar naar mijn mening schept het nieuwe, grotere problemen dan de huidige situatie waarbij een begraafplaatshouder door natrekking juridisch eigenaar is en de rechthebbende via het grafrecht de zeggenschap over het monument heeft. Derden, die schade lijden door een omgevallen monument, kunnen dan in een slechtere positie komen. Onduidelijk is ook wie verantwoordelijk is voor de steen als het grafrecht vervallen is.
Een ander voorstel is om de termijn waarmee een bestaand graf verlengd mag worden, te verdubbelen van 10 naar 20 jaar. Maar een begraafplaats houdt de vrijheid om ook andere, kortere termijnen, aan te bieden. Dat laatste kan zinvol zijn, als sprake is van ruimtegebrek. Naar verluidt wordt op dit moment ook gedacht aan een aanvullend voorstel om de eigendomssituatie van grafmonumenten te wijzigen. En wel zo, dat rechthebbenden op graven ook juridisch eigenaar van het grafmonument zijn. Oppervlakkig beschouwd lijkt dit logisch, maar naar mijn mening schept het nieuwe, grotere problemen dan de huidige situatie waarbij een begraafplaatshouder door natrekking juridisch eigenaar is en de rechthebbende via het grafrecht de zeggenschap over het monument heeft. Derden, die schade lijden door een omgevallen monument, kunnen dan in een slechtere positie komen. Onduidelijk is ook wie verantwoordelijk is voor de steen als het grafrecht vervallen is.
Kerk en overheid
Burgerlijke gemeenten dienen de
kerkelijke gemeenten die een
begraafplaats beheren, zeker
wanneer de burgerlijke gemeente
niet over een algemene begraafplaats
beschikt, in staat te stellen om
deze taak naar behoren te verrichten.
Ook bij het funerair erfgoed, dat een onderdeel is van het religieus cultureel erfgoed, geldt dat het behoud hiervan een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van kerk en overheid. Wat mij echter opvalt is dat de kerkgenootschappen soms te bescheiden zijn om gebruik te maken van de mogelijkheden die voorhanden zijn, zoals bescherming en subsidie in het kader van gemeentelijk monumentenbeleid. Het jaar van het religieus cultureel erfgoed is een goed startpunt om uw funerair erfgoed bij de burgerlijke gemeente onder de aandacht te brengen.
De heer Van der Putten is directeur van de Stichting Grafzorg Nederland en parttime juridisch adviseur. Hij is o.a. auteur van het Handboek Wet op de Lijkbezorging, het Thematisch Handboek Lijkbezorging en was een aantal jaren voorzitter van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB).
Ook bij het funerair erfgoed, dat een onderdeel is van het religieus cultureel erfgoed, geldt dat het behoud hiervan een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van kerk en overheid. Wat mij echter opvalt is dat de kerkgenootschappen soms te bescheiden zijn om gebruik te maken van de mogelijkheden die voorhanden zijn, zoals bescherming en subsidie in het kader van gemeentelijk monumentenbeleid. Het jaar van het religieus cultureel erfgoed is een goed startpunt om uw funerair erfgoed bij de burgerlijke gemeente onder de aandacht te brengen.
De heer Van der Putten is directeur van de Stichting Grafzorg Nederland en parttime juridisch adviseur. Hij is o.a. auteur van het Handboek Wet op de Lijkbezorging, het Thematisch Handboek Lijkbezorging en was een aantal jaren voorzitter van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB).
