Klinkende schatten in de Achterhoek
Geschreven door Vkb Datum: 15-4-2009
In “Venster”, het kwartaalblad van de Stichting Oude Gelderse Kerken, van april 2008 wordt aandacht besteed aan de Oude St. Helenakerk in Aalten.
De hervormde kerk die aan St. Helena gewijd is, is een laatgotische pseudobasiliek met een driezijdig gesloten koor, die in fasen in de plaats kwam van een kleine romaanse voorganger. alleen de toren met drie geledingen is daar nog van over; deze dateert uit de twaalfde en de veertiende eeuw. aan het fraaie interieur zijn onder meer kruisribgewelven, vroeg zestiende eeuwse gewelf- en muurschilderingen (fresco’s) en kraagstenen met gebeeldhouwde koppen te bewonderen. Door veranderde opvattingen over de protestantse eredienst kreeg de kerk in 1844 een halfronde bankopstelling rond het preekgestoelte, die bij de restauratie in 2001 gehandhaafd werd. De kerk bezit naast een hoofdorgel, ook een koororgel.
Hoofdorgel
In 1560 werd er aan een orgel gewerkt door de gebroeders Cornelis en Michael Slegel te Zwolle. in 1759 werd er een nieuw orgel in gebruik genomen. Het was een éénmanualig instrument met een aangehangen pedaal. in 1811 heeft Jacobus armbrost, orgelmaker te Haaksbergen, een verbouwing aan het orgel uitgevoerd. Hij plaatste een rugpositief met vijf stemmen. in de jaren tot aan de nieuwbouw in 1940 werd het orgel enkele malen aangepast aan de heersende opvattingen. Dat gebeurde door de orgelmakers l. Schwartze (anholt),
E. leichel (lochem) en p. van Dam (leeuwarden).
In 1940 werd het waardevolle binnenwerk van het orgel gesloopt voor een nieuw, modern instrument dat door de firma H. Spanjaard te amsterdam werd gemaakt. Door de slechte kwaliteit was dit orgel uit de oorlogstijd al snel aan vervanging toe, zodat het orgel na de kerkrestauratie van 1974 niet meer herplaatst werd. De orgelmaker Blank uit Herwijnen kreeg opdracht om een nieuw instrument te maken in de oude kassen met een op de Barok georiënteerd klankkarakter. Sinds 1996 wordt het onderhoud uitgevoerd door de firma reil te Heerde.
In 1940 werd het waardevolle binnenwerk van het orgel gesloopt voor een nieuw, modern instrument dat door de firma H. Spanjaard te amsterdam werd gemaakt. Door de slechte kwaliteit was dit orgel uit de oorlogstijd al snel aan vervanging toe, zodat het orgel na de kerkrestauratie van 1974 niet meer herplaatst werd. De orgelmaker Blank uit Herwijnen kreeg opdracht om een nieuw instrument te maken in de oude kassen met een op de Barok georiënteerd klankkarakter. Sinds 1996 wordt het onderhoud uitgevoerd door de firma reil te Heerde.
De klokken
Bij sterfgevallen luidde de klok als boodschapper van het sterfgeval, als aanspreker of dodenbidder. Dit wordt het ‘overluiden’ genoemd. aan het eigenlijke overluiden ging een apart soort luiden vooraf, namelijk het kleppen. Hiervoor klommen de klokkenluiders naar de klokkenzolder waar zij de klepel een paar keer met de hand tegen de wand van de klok sloegen. Hierna begon het overluiden.
In 1605 werd op een vergadering van de classis Zutphen de wens uitgesproken dat het ‘afgodisch luiden over de overleden menschen wordt afgeschaft’. Deze wens ging niet in vervulling, althans niet in aalten want tot op de dag van vandaag is het overluiden in stand gebleven. Bijzonder is dat er voor het dorp en elk van de buurtschappen een ander tijdstip wordt gebruikt.
Is er iemand in het dorp overleden dan luidt de klok om 11.00 uur. Hoort men een klok om 09.30 uur dan is er iemand gestorven uit lintelo. Zo hebben de buurtschappen Dale, de Haart, de Heurne en iJzerlo weer andere tijdstippen van overluiden. Ook worden verschillende klokken gebruikt: bij overleden mannen een zware klok, bij vrouwen een lichtere en bij een kind een kleine klok.
In 1555 wordt er in de archieven van de kerk in Aalten melding gemaakt van een klok in de toren van de Oude St.-Helenakerk. De kerkrentmeesters verkochten in dat jaar een hofstede waarvan een deel van de opbrengst bestemd was voor de aankoop van de klokken. Blijkens een inventarisatie van de toenmalige rijksdienst Monumentenzorg in de jaren dertig van de vorige eeuw, hing er in de toren van de aaltense kerk een kleinere klok van een onbekende gieter die omstreeks 1400 is gegoten.
In februari 1943 werden de klokken door de Duitsers uit de toren van de kerk van aalten gehaald. in 1946 werd er onder de bevolking van aalten een grootscheepse actie gehouden om geld bijeen te brengen voor nieuwe klokken. Klokkengieterij Van Bergen uit Heiligerlee kreeg vervolgens opdracht om vier nieuwe klokken te gieten. Samen met het orgel in de historische kas vormen de klokken in de toren de klinkende schatten van de Oude St.-Helenakerk van de protestantse gemeente van aalten, aldus het blad “Venster” van april 2008.
In 1605 werd op een vergadering van de classis Zutphen de wens uitgesproken dat het ‘afgodisch luiden over de overleden menschen wordt afgeschaft’. Deze wens ging niet in vervulling, althans niet in aalten want tot op de dag van vandaag is het overluiden in stand gebleven. Bijzonder is dat er voor het dorp en elk van de buurtschappen een ander tijdstip wordt gebruikt.
Is er iemand in het dorp overleden dan luidt de klok om 11.00 uur. Hoort men een klok om 09.30 uur dan is er iemand gestorven uit lintelo. Zo hebben de buurtschappen Dale, de Haart, de Heurne en iJzerlo weer andere tijdstippen van overluiden. Ook worden verschillende klokken gebruikt: bij overleden mannen een zware klok, bij vrouwen een lichtere en bij een kind een kleine klok.
In 1555 wordt er in de archieven van de kerk in Aalten melding gemaakt van een klok in de toren van de Oude St.-Helenakerk. De kerkrentmeesters verkochten in dat jaar een hofstede waarvan een deel van de opbrengst bestemd was voor de aankoop van de klokken. Blijkens een inventarisatie van de toenmalige rijksdienst Monumentenzorg in de jaren dertig van de vorige eeuw, hing er in de toren van de aaltense kerk een kleinere klok van een onbekende gieter die omstreeks 1400 is gegoten.
In februari 1943 werden de klokken door de Duitsers uit de toren van de kerk van aalten gehaald. in 1946 werd er onder de bevolking van aalten een grootscheepse actie gehouden om geld bijeen te brengen voor nieuwe klokken. Klokkengieterij Van Bergen uit Heiligerlee kreeg vervolgens opdracht om vier nieuwe klokken te gieten. Samen met het orgel in de historische kas vormen de klokken in de toren de klinkende schatten van de Oude St.-Helenakerk van de protestantse gemeente van aalten, aldus het blad “Venster” van april 2008.
