WORKSHOP 1 - KERKTORENS - VKB Congres op 19 april 2008 te Ede
Geschreven door Mr. H.A. Lassche Datum: 15-1-2008
Kerktorens, ankers uit het
verleden, gezicht van het
heden en de richtingwijzers
voor de toekomst
VKB Congres op 19 april 2008 te Ede
De Nederlandse dorpen en steden
zijn van oudsher vanuit de verte
herkenbaar door hun torens. De
skyline die tegenwoordig (helaas)
vaak vervuild wordt door moderne
hoogbouw, werd in het verleden
slechts bepaald door de kerktorens.
Die gaven het dorp of stad hun
eigen gezicht — ‘eigen smoel’ zullen
we tegenwoordig zeggen — en hun
identiteit. Nog steeds is in sommige
gemeenten de toren een stedenbouwkundig
uitgangspunt voor de
nieuwbouw. In menig stads- of
gemeentewapen is de toren het
belangrijkste object en dat geldt in
niet mindere mate voor de moderne
logo’s.
Stelt u zich eens een Nederland voor zonder torens, ga in gedachten eens door een oude stad en denk daarbij de kerken en torens weg, u zou zich ontheemd, onthecht voelen. Rijdt u eens op een mooie zomer- of winterdag door het prachtige weidegebied van Friesland en kijk om u heen. En laat de prachtige vergezichten waarvan de invulling bepaald wordt door de vele terpen met daarop fier een kerk plus bijbehorende toren, op u inwerken. Die weghalen zou leiden tot een ontzield landschap. Ondenkbaar dus en zeker onwenselijk.
Stelt u zich eens een Nederland voor zonder torens, ga in gedachten eens door een oude stad en denk daarbij de kerken en torens weg, u zou zich ontheemd, onthecht voelen. Rijdt u eens op een mooie zomer- of winterdag door het prachtige weidegebied van Friesland en kijk om u heen. En laat de prachtige vergezichten waarvan de invulling bepaald wordt door de vele terpen met daarop fier een kerk plus bijbehorende toren, op u inwerken. Die weghalen zou leiden tot een ontzield landschap. Ondenkbaar dus en zeker onwenselijk.
Ankers
Dat is dan nog maar het uiterlijk
— wel belangrijk trouwens want
daaraan ontleent menigeen voor
een deel zijn zingeving — maar in
cultuurhistorische zin vertellen die
torens en hun kerken ons nog veel
meer. Het zijn als het ware de ankers
die ons verbinden met het verleden.
Dat verleden bepaalt nog steeds het
gezicht van nu, maar ze wijzen ons
tegelijk de richting naar de toekomst.
Bewaren en instandhouden
dus. br>
Door de veranderende plaats die de kerk als geloofsgemeenschap in de huidige samenleving heeft moeten innemen wordt het voortbestaan van menige kerk en toren bedreigd. De laatste nog meer dan de eerste, omdat de weinig beschikbare geldmiddelen waarover een plaatselijke kerk nog beschikt eerder gestoken zullen worden in het onderhoud van het kerkgebouw dan in de toren wiens betekenis voor die kerk is afgenomen. Er is derhalve een probleem.
Door de veranderende plaats die de kerk als geloofsgemeenschap in de huidige samenleving heeft moeten innemen wordt het voortbestaan van menige kerk en toren bedreigd. De laatste nog meer dan de eerste, omdat de weinig beschikbare geldmiddelen waarover een plaatselijke kerk nog beschikt eerder gestoken zullen worden in het onderhoud van het kerkgebouw dan in de toren wiens betekenis voor die kerk is afgenomen. Er is derhalve een probleem.
Bijzondere situatie
Nu doet zich in ons land wat betreft
de eigendomssituatie een bijzondere
situatie voor. Een deel van de
kerktorens is namelijk nog steeds
eigendom van de lokale overheid.
Omdat te kunnen begrijpen zullen
we de geschiedenis in moeten
duiken en teruggaan naar de Franse
Tijd. In de Staatsregeling van 1 mei
1798 bepaalde de wetgever namelijk
dat er scheiding was tussen Staat en
Kerk. Dat was een geweldige
ingreep voor die tijd, want totdat
moment waren Staat en Kerk twee
gelijksoortige eenheden, twee
kanten van dezelfde medaille.
De kerkgebouwen werden toegewezen aan de plaatselijke kerk, maar de torens waren en bleven eigendom van de lokale overheid. Dat gaf en geeft veel onduidelijkheid en verwarring. Door de manier waarop in de loop van de eeuwen deze regeling is uitgevoerd en in de leefwereld van kerkelijke en burgerlijke overheid in de herinnering is blijven voortleven, is de helderheid niet duidelijker geworden. In een aantal gemeenten werden de torens vlak na 1798 toch weer toebedeeld aan de kerken, soms op basis van een zgn. Plan van Schikking, soms door net te doen of de Staatsregeling niet bestond, zeker niet voor de toenmalige plaatselijke kerk.
De kerkgebouwen werden toegewezen aan de plaatselijke kerk, maar de torens waren en bleven eigendom van de lokale overheid. Dat gaf en geeft veel onduidelijkheid en verwarring. Door de manier waarop in de loop van de eeuwen deze regeling is uitgevoerd en in de leefwereld van kerkelijke en burgerlijke overheid in de herinnering is blijven voortleven, is de helderheid niet duidelijker geworden. In een aantal gemeenten werden de torens vlak na 1798 toch weer toebedeeld aan de kerken, soms op basis van een zgn. Plan van Schikking, soms door net te doen of de Staatsregeling niet bestond, zeker niet voor de toenmalige plaatselijke kerk.
Lokale overheid
Door omstandigheden gedwongen
heeft menig kerkrentmeesterlijk
college zich de vraag gesteld of het
de oude toren nog wel kan en moet
onderhouden. Moet die niet terug
naar de burgerlijke gemeente? Eind
jaren negentig van de vorige eeuw is
om deze reden door een aantal
Friese kerkvoogdijen een proces
gevoerd met als doel de torens
alsnog (of opnieuw) onder de
jurisdictie of zeggenschap van de
lokale overheid te brengen. In het
arrest van 22 september 2000 heeft
de Hoge Raad de kerkvoogdijen
opgedragen met keiharde bewijzen
te komen dat zij al die jaren de
toren stilzwijgend in bezit hadden
en onderhoud hebben gepleegd
voor de gemeente (ze waren in hun
ogen in juridische termen houder/
bezitter voor de burgerlijke gemeente
geweest). Zolang het bewijs van
die stelling niet geleverd is, wordt
de feitelijke situatie voor rechtens
juist gehouden.
Kortom: de situatie van 1798 is opnieuw bevestigd en bevroren. Dat geldt zowel naar de kant van de kerkelijke gemeenten als naar de kant van de lokale overheid. We zien namelijk ook een tweezijdige beweging. Ook de burgerlijke gemeente1 is steeds vaker op zoek naar haar eigen kerntaken en rekent dan het onderhoud van een kerktoren daar niet onder. Men zoekt dan soms creatieve wegen om van dat onderhoud af te komen en de toren weer letterlijk bij de kerk te laten.
Kortom: de situatie van 1798 is opnieuw bevestigd en bevroren. Dat geldt zowel naar de kant van de kerkelijke gemeenten als naar de kant van de lokale overheid. We zien namelijk ook een tweezijdige beweging. Ook de burgerlijke gemeente1 is steeds vaker op zoek naar haar eigen kerntaken en rekent dan het onderhoud van een kerktoren daar niet onder. Men zoekt dan soms creatieve wegen om van dat onderhoud af te komen en de toren weer letterlijk bij de kerk te laten.
Gesprek nodig
De belangen van de burgerlijke
overheid aan de ene kant en de
noodzaak om binnen de kerken de
steeds minder wordende geldmiddelen
te besteden aan de echte
‘kerntaken’ aan de andere kant,
noodzaken beide partijen om
opnieuw met elkaar in gesprek te
gaan. Een gesprek niet vanuit de
tegenstelling, maar juist vanuit de
eenduidige opdracht om samen door
te geven wat het voorgeslacht ons
heeft aangereikt. Niet vergeten mag
worden dat ook na 1798 nog menige
kerktoren is gebouwd die in veel
gevallen zijn omgeving eveneens
een aantrekkelijk gezicht heeft
gegeven. Mag de discussie over die
‘ver’gezichten dan alleen gevoerd
worden over het al dan niet van
toepassing zijn van een ongelukkig
geformuleerde Staatsregeling uit
1798, of moet die juist daar bovenuit
getild worden door te kijken naar de
plaats en functie van onze monumenten
in hun algemeenheid en die
van kerktorens in het bijzonder?
In de workshop die over dit onderwerp zal worden gehouden, zal een korte terugblik op de Staatsregeling niet kunnen ontbreken, want alleen daardoor kunnen we de situatie van nu begrijpen. Maar tegelijkertijd zullen we stil staan bij de vraag hoe we daar in de toekomst mee zullen of kunnen omgaan. Van belang voor de uitkomst van de discussie zal zijn de erkenning dat er sprake moet zijn van een gemeenschappelijk belang dat een hernieuwde invulling van de verantwoordelijkheid vraagt. Welke oplossingen doen zich voor om die gemeenschappelijke verantwoordelijkheid ook voor torens die geen eigendom van de burgerlijke overheid meer zijn of die dateren van na 1798, een eigentijdse invulling te geven. Eenduidige oplossingen zijn er niet, overleg en overtuiging zal nodig zijn. Dat vergt creativiteit en de wil om naar elkaars argumenten te luisteren.
De heer Lassche was tot 1 januari 2006 gemeentesecretaris van Raalte. Hij vervult tal van nevenfuncties, waaronder die van adviseur van de VKB op het terrein van kerktorens.
1 In veel gevallen weten ze daar niet eens waarom juist deze toren bij haar in beheer en onderhoud is. Ze hebben wel eens de klok horen luiden, maar waar precies de klepel hangt, vergt het nodige historische onderzoek.
In de workshop die over dit onderwerp zal worden gehouden, zal een korte terugblik op de Staatsregeling niet kunnen ontbreken, want alleen daardoor kunnen we de situatie van nu begrijpen. Maar tegelijkertijd zullen we stil staan bij de vraag hoe we daar in de toekomst mee zullen of kunnen omgaan. Van belang voor de uitkomst van de discussie zal zijn de erkenning dat er sprake moet zijn van een gemeenschappelijk belang dat een hernieuwde invulling van de verantwoordelijkheid vraagt. Welke oplossingen doen zich voor om die gemeenschappelijke verantwoordelijkheid ook voor torens die geen eigendom van de burgerlijke overheid meer zijn of die dateren van na 1798, een eigentijdse invulling te geven. Eenduidige oplossingen zijn er niet, overleg en overtuiging zal nodig zijn. Dat vergt creativiteit en de wil om naar elkaars argumenten te luisteren.
De heer Lassche was tot 1 januari 2006 gemeentesecretaris van Raalte. Hij vervult tal van nevenfuncties, waaronder die van adviseur van de VKB op het terrein van kerktorens.
1 In veel gevallen weten ze daar niet eens waarom juist deze toren bij haar in beheer en onderhoud is. Ze hebben wel eens de klok horen luiden, maar waar precies de klepel hangt, vergt het nodige historische onderzoek.
Ik wil starten met VKB Academy.
U heeft geen Flash player geinstalleerd. Klik hier om deze te downloaden.
